2025 жылы 23 қыркүйекте Астана қаласы әкімдігінің «Наз» мемлекеттік би театры» МКҚК-да (бұдан әрі-Театр) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес-сот жүйесі» тақырыбында дәріс өткізілді. Іс-шараға театр қызметкерлері қатысты. Бұл іс-шараны театрдың комплаенс-офицері Тәпен Мәди Олжасұлы өткізді. Аталған дәрістер ҚР-да сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша қабылданған саясатты орындау шеңберінде өткізілді.
Сот жүйесі – бұл заңдар негізінде дауларды шешетін және құқықбұзушылықтар үшін жазалайтын органдардың жиынтығы. Оның басты міндеті – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау.
Соттың бейтараптығы – шешімдерді тек заң мен фактілерге сүйене отырып, жеке көзқарастардың, мемлекет, бизнес немесе басқа да мүдделі тараптардың қысымынан тәуелсіз қабылдау қабілеті.
Бейтараптық бірнеше негізгі шаралар арқылы қамтамасыз етіледі:
• Судьялар ұзақ мерзімге тағайындалады немесе сайланады және дәлелді себепсіз қызметтен босатылмайды. Бұл оларды саяси қысымнан қорғайды.
• Судья заңды бұзбаған жағдайда өз қызметінде қалады. Бұл сыбайлас жемқорлық пен қысым тәуекелін азайтады.
• Сот отырыстары мен шешімдерінің жариялылығы қоғамға судьялардың жұмысын бақылауға және заңсыз әрекеттерді анықтауға мүмкіндік береді.
• Тараптардың теңдігі, жарыспалылық және апелляция құқығы сияқты процессуалдық нормаларды қатаң сақтау әр тараптың тыңдалуын және шешімнің әділ болуын қамтамасыз етеді.
Сот жүйесінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы функциялары:
• Лауазымына және мәртебесіне қарамастан заңды бейтарап қолдану.
• Процестердің ашықтығы және жазаның бұлтартпастығы сыбайлас жемқорлықтың мәнін жояды.
Қазақстан сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы ерекшеліктер мен шаралар
Ашықтық: сот отырыстарында аудио және бейнетіркеу енгізілген.
Қатысушылар шешімдерді «Сот кабинеті» сервисі арқылы алады.
Процестен тыс байланыстарды шектеу: соттарға келушілерге арналған ережелер енгізілген.
Сот қызметкерлердін мәртебесін арттыру: жалақы мен әлеуметтік кепілдіктерді жақсарту арқылы азғыруларды азайту.
Ішкі қауіпсіздік бөлімдері (ІҚБ): соттардағы заңбұзушылықтарды анықтау және алдын алу.
Істердің жариялылығы: көптеген процестер қоғам мен БАҚ үшін ашық, бұл сыбайлас жемқорлықтың ықтималдығын төмендетеді.
Алқабилер жүйесі: азаматтардың сот төрелігіне қатысуы судьяға қысым жасау тәуекелін азайтады.
Сот қызметкерлері мен әкімшілік мемлекеттік қызметшілер арасындағы сыбайлас жемқорлық көріністерін анықтау және алдын алу міндеті Ішкі қауіпсіздік бөліміне (бұдан әрі – ІҚБ) жүктелген.
ІҚБ – бұл Сот әкімшілігінің дербес құрылымдық бөлімшесі, ол тек Жоғарғы Сот Төрағасына және Сот әкімшілігі Басшысына бағынады және есеп береді.
ІҚБ-ның аумақтық бөлімшелері бар, олар Сот департаменттерінің құрылымына кіріп, ІҚБ-ға тікелей бағынады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы жұмыс құқық қорғау және арнайы мемлекеттік органдармен тығыз байланыста жүргізіледі.
Қазақстандағы судьялардың ерекше мәртебесі, басқа да көптеген елдердегідей, олардың тәуелсіз билік тармағын көрсетуімен байланысты. Бұл иммунитет оларды заңсыз қысымнан және атқарушы билік тарапынан қудалаудан қорғауға арналған.
Судьялар қылмыстық қудалаудың мүмкіндігін шектейтін ерекше құқықтық мәртебеге ие. Бұл олардың қысымнан немесе кек алу қауіпінен қорықпай шешім қабылдауына жағдай жасайды.
Бұл ережеден ерекшелік – судьяны қылмыс үстінде ұстау, мысалы пара алу кезінде. Мұндай жағдайларда иммунитет қолданылмайды және судья дереу ұсталынады.
Егер сізді сыбайлас жемқорлық қылмысын жасауға итермелесе, арандатуға берілмей, бірден Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметке жүгініңіз. Бұл құқық қорғау органдарына қылмысты арнайы тіркеу операциясын жүргізуге және арандатушыларды жауапкершілікке тартуға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллектіні енгізу пайдасы бойынша.
ЖИ сот жүйесін айтарлықтай жақсартып, оның тиімділігін, ашықтығын және бейтараптығын арттыра алады. Оның қолданылуы мыналарды қамтиды:
1. ЖИ өткен сот істерінің деректерін талдап, заңдылықтарды анықтап, жаңа істің ықтимал нәтижесін болжай алады. Бұл судьялар мен адвокаттарға негізделген шешім қабылдауға көмектеседі.
2. ЖИ негізіндегі жүйелер сот шешімдерінің заңдарға сәйкестігін автоматты түрде тексеріп, қайшылықтар мен ықтимал сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтай алады. Бұл сот тәжірибесінің бірыңғайлығын қамтамасыз етеді.
3. ЖИ үлкен көлемдегі ақпаратты өңдеп, жүйелеп, құжаттардың жобаларын жасап, істерді тыңдауға дайындай алады. Бұл судьялар мен олардың көмекшілерін күнделікті жұмыстан босатады.
4. Қылмыстық және азаматтық істерде ЖИ процеске қатысушылар арасындағы байланыстарды және күмәнді транзакцияларды анықтай алады, бұл тергеушілерге дәлелдерді жылдам табуға көмектеседі.
Алайда ЖИ-дің сот жүйесіндегі негізгі қауіптері де бар:
1. ЖИ алгоритмдері бар деректерге сүйеніп оқытылады. Егер бұл деректерде тарихи көзқарас немесе кемсітушілік болса, ЖИ оны қайталап немесе күшейтіп жіберуі мүмкін.
2. Көптеген ЖИ-жүйелер, әсіресе күрделі нейрожелілер, «қара жәшік» қағидасы бойынша жұмыс істейді. Бұл алгоритмнің шешімге қалай келгенін түсіну мүмкін еместігін білдіреді. Мұндай жабықтық адамның әділ сот талқылауына құқығын бұзады.
3. ЖИ істің ерекше жағдайларын, моральдық дилеммаларды, эмоционалдық күйді немесе әлеуметтік контексті ескере алмайды. Ол тек деректермен жұмыс істейді, бұл шаблонды және адамгершілікке жатпайтын шешімдерге әкелуі мүмкін.
4. ЖИ қателік жіберсе, оған кім жауап береді деген сұрақ туындайды: жүйеге сенген судья ма, алгоритмді әзірлеуші ме, әлде деректер иесі ме? Бұл сұрақтың анық болмауы заңдық белгісіздік туғызады.
5. Егер ЖИ тек көмектесіп қана қоймай, шешім қабылдай бастаса, бұл сот билігінің тәуелсіздігін жоғалтуға әкелуі мүмкін. Судьялар жүйенің ұсынымдарына тәуелді болып қалуы ықтимал.
Қорытынды
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді күрес күшті, тәуелсіз және ашық сот жүйесінсіз мүмкін емес.
Негізгі шарттар:
– барлығының заң алдында теңдігі,
– сот процестерінің ашықтығы,
– қоғамның қатысуы (алқабилер, БАҚ),
– сот ісін жүргізу аясында озық технологиялар мен әдістерді енгізу,
– сауатты заң шығару,
– ішкі бақылаудың тиімді тетіктері.
Тек жазалау мен алдын алуды үйлестіру арқылы ғана азаматтардың сот төрелігіне сенімін қалыптастыруға және мемлекеттің табысты дамуына қол жеткізуге болады.
Жиналыс өткізді: Тәпен М. О.
