2026 жылы 9 маусымда Астана қаласы әкімдігінің «Наз» мемлекеттік би театры» МКҚК-да (бұдан әрі-Театр) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізі ретінде әділ Заң және тәртіп» тақырыбында дәріс өткізілді. Іс-шараға театр қызметкерлері қатысты. Бұл іс-шараны театрдың комплаенс-офицері Тәпен Мәди Олжасұлы өткізді. Аталған дәрістер ҚР-да сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша қабылданған саясатты орындау шеңберінде өткізілді.
Бүгінгі дәрісіміздің тақырыбы — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізі ретінде әділ Заң және тәртіп». Бұл мәселені терең ұғыну үшін екі негізгі аспектіні: заңның не екенін және қоғамдық тәртіптің қалай қалыптасатынын егжей-тегжейлі талдап алу қажет.
Құқық тарихына көз жүгіртсек, базалық ережелер мен нормалардың сонау алғашқы қауымдық құрылыста-ақ пайда бола бастағанын байқаймыз. Тарихи мысалдарға сүйенсек, бізге жеткен ең көне нормативтік-құқықтық актілердің бірі ретінде «Вавилон патшасы Хаммурапидің заңдар жинағын» (біздің заманымызға дейінгі ХХ ғ. соңы — ХVІ ғ. басы) атауға болады. Бұл кодекстің негізгі мақсаты дерексіз (абстрактілі) гуманизмде емес, «болжауға болатын нормативтік ортаны» құруда жатты.
Жазаның барабарлығы туралы әйгілі параграфтарда бекітілген талион принципін (Ius talionis — «теңге тең») енгізу арқылы заң шығарушы дискрецияны (судьялардың өздігінен шешім шығару заңсыздығын) барынша азайтты. Заң қатал болды, бірақ ол «айқындық» қасиетіне ие еді. Қоғам «іс-әрекет — бұлтартпас заңды салдар» деген түсінікке ие болды.
Алайда, әлеуметтік құрылымның кез келген күрделенуі жекелеген тұлғалардың ережелерді айналып өтуге немесе оларды өздерінің арам пиғылды мүдделеріне пайдалануға тырысуына әкелмей қоймайды. Мұны соңғы археологиялық жаңалықтар да дәлелдейді. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығының ең көне заңды түрде құжатталған фактілерінің бірі ежелгі Нузи қаласының (Месопотамия, б.з.д. XV–XIV ғғ.) мұрағаттық қыш тақташаларынан табылған. Кушаршу есімді қала әкімінің үстінен жүргізілген үлкен сот процесі барысында бұл шенеуніктің қылмыстарды жасырғаны және сот шешімдерін бұрмалағаны үшін жергілікті халықтан жүйелі түрде пара алып, билік өкілеттігін өз мүддесіне пайдаланғаны дәлелденді.
Бұл мысал анық көрсетеді: құқықтық қоғам пайда болған сәттен бастап заң мен тәртіпті тұрақсыздандыруға бағытталған көлеңкелі жемқорлық схемалары да бірге туындаған.
Қазіргі заманғы заң ғылымы аясында сыбайлас жемқорлықты азайтудың көптеген әдістері бар. Бірақ біздің тақырыбымыз тұрғысынан алғанда мынаны баса айту маңызды: сыбайлас жемқорлықпен күрестің тиімділігі мемлекеттегі Заң мен Тәртіптің нақты қалай жұмыс істейтініне тікелей байланысты.
Заңның ішкі проблемасы неде? Заң өз мәнінде — қоғамның құқықтық нормаларының, құндылықтары мен ұмтылыстарының көрінісі. Заң заңгерлік тұрғыдан сауатты әрі логикалық тұрғыдан дұрыс болуымен қатар, ең алдымен, «легитимді» (заңды) билікпен бекітілуі, сондай-ақ азаматтарға түсінікті әрі олар тарапынан қабылданған болуы тиіс.
Егер ережелер заңсыз әдістермен күштеп таңылатын балама сценарийді қарастырсақ, бұл қоғам тарапынан ішкі қарсылық пен жасырын саботажды тудыратыны сөзсіз. Билік бақылауды ұстап тұруға тырысып, жазалау шараларын қолдан күшейтуге мәжбүр болады, бұл іс жүзінде қатал диктатураға әкеледі. Мұндай мәжбүрлі ережелер азаматтардың шынайы қолдауына ие болмағандықтан, оларды сақтап тұру үшін орасан зор ресурс қажет. Дәл соңдықтан заң қабылдайтын институттардың легитимділігі түбегейлі фактор болып табылады.
Келесі маңызды аспект — «әділдік». Құқық философиясында абсолютті әділдікке қол жеткізу қиын, бірақ практикалық тұрғыдан әділ заң дегеніміз мынаны білдіреді:
Қазіргі таңдағы мұндай бейімделгіштіктің жарқын мысалы — алғашқы синтетикалық есірткілердің пайда болуы. Бастапқыда көптеген елдердің құқықтық жүйелері жаңа химиялық формулалардың шығуына дер кезінде үн қатып үлгермеді. Алайда, азаматтық қоғамның қатал ұстанымы мен қауіптің жоғары екенін түсінуінің арқасында, тәртіп орнату және халықты қорғау үшін заңдар жедел түрде заман талабына сай сәйкестендірілді.
Айта кету керек, «тәртіп» ұғымының артында көбіне атқарушы және сот билігі бұтақтарының үйлесімді жұмысы тұрады. Егер заңдардың өзі әділетсіз болса, онда олар қамтамасыз ететін тәртіп те алдын ала әділетсіз болады.
Бірақ мұның керісінше болуы да мүмкін: мемлекеттің тамаша, әділ заңдары бар, алайда оны орындаушылардың әлсіздігінен, біліксіздігінен немесе мүдделілігінен әділ тәртіп орнамайды. Бұл құқықтың бүкіл мән-мағынасын толықтай жоққа шығарады.
Бұл қауіпті бейтараптандыра алатын басты фактор — азаматтардың құқықтық сауаттылығының жоғары болуы. Адамдар өз құқықтары мен міндеттерін білгенде, олар заңды саналы түрде қорғай бастайды және оның дәл орындалуын талап етеді, бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін түбегейлі төмендетеді. Осыған байланысты заңға қойылатын маңызды талап — «айқындық критерийі». Нормативтік-құқықтық актілер тым күрделі және шатасқан сипатқа ие болғанда, олар тек сол заңдарды түсіндіру қызметінің ақысын төлей алатын тар топтардың ғана мүддесіне жұмыс істей бастайды. Оның үстіне, тұжырымдардың күрделілігі пиғылы нашар шенеуніктердің қолын ұзартып, заңды өз қалауынша түсіндіруге мүмкіндік береді. Заңның айқындығы мен қарапайымдылығы, азаматтардың оның шынайы мақсаттарын түсінуі — салауатты қоғамдық тәртіпті қалыптастырудың кепілі.
Тарихи тәжірибе заң мен тәртіп симбиозының екі маңызды ерекшелігін көрсетеді:
1) Өздерінің баюы үшін құқықтық шикіліктерді (лазейкаларды) пайдалануға тырысатын деструктивті күштер әрдайым табылады;
2) Институттар деградацияға ұшыраған әділетсіз қоғамда сыбайлас жемқорлықтың өзі бірте-бірте «тәртіпке» айналады. Қоғам заңды сыйлаудан қалады, ал деформацияланған жүйе жемқорлық механизмдерін жаңа күнделікті норма ретінде бекітеді. Бұл кезеңде мемлекет міндетті түрде күйреуге бет алады.
Мұндай жүйелі апаттың тарихи мысалы — Цин империясы тұсындағы фаворит Хэшэньнің дәуірі. Ол сыбайлас жемқорлықты заңдастырылған мемлекеттік тәртіпке айналдырды. Ұзақ мерзімді перспективада осы ережелермен ойнаған және пара есебінен орасан зор байлық жинаған барлық шенеуніктер империя дағдарысқа ұшыраған сәтте бәрінен айырылды, сайып келгенде, бұл мемлекеттің құлауының басты факторларының бірі болды.
Бұл тарихтың терең әрі мысқылды (ирониялық) сабағы. Өздерінің жеке мүдделерін алға жылжыту үшін пара беруді пайдаланғысы келетін қазіргі заманғы тұлғалар мынаны түсінуі тиіс: олар өздері отырған бұтақты өздері кесіп жатыр және өз әл-ауқатының іргетасын өздері қиратуда. Кез келген байлық пен тұрақтылық қоғамдық тәртіптің беріктігіне негізделеді. Сыбайлас жемқорлық салдарынан бұл тәртіп құрығанда, олардың меншікті активтерінің құқықтық қорғанысы да бірге жойылады. Соңында, олардың заңсыз еңбегінің жемісі хаоспен бірге жоққа шығарылады.
Қоғамның барлық топтарының құқықтық сауаттылығы мен стратегиялық тұрғыдан — 100–200 жыл алға қарай — ойлай білу қабілеті мемлекеттің ұзақ мерзімді және орнықты дамуының негізгі шарты болып табылады. Сыбайлас жемқорлықпен күрес — бұл жай ғана өтпелі міндет емес, гүлденуге ұмтылатын кез келген өркениетті қоғам дамуының маңызды векторы. Тек әділдік пен теңдік бағытына қарай үздіксіз ұмтылатын әлеуметтік құрылым ғана ұзақ мерзімді тарихи перспективада өзінің тұрақтылығы мен қауіпсіздігін сақтай алады.
Материал ЖИ құралдарын пайдалана отырып дайындалды (ЖИ туралы ҚР Заңының 21-бабын сақтау шеңберінде).
